Πρόταση-Τίτλος-Τρίπτυχο

Άνθρωποι και Ροές/ Field Tactics

της Φωτεινής Γεωργακοπούλου

Εισαγωγή:

Το καλοκαίρι που μας πέρασε έκανε οδυνηρά προφανές το γεγονός πως η Ελλάδα βρίσκεται για δεύτερη φορά σε λιγότερο από 100 χρόνια στην ‘πρώτη γραμμή’ υποδοχής προσφυγικών πληθυσμών αλλά απουσιάζει η πολιτική βούληση και το σχέδιο για την ανθρώπινη αντιμετώπισή τους. Καθώς οι γραμμές των ευρωπαϊκών συνόρων ξανακλείνουν, το πέρασμα των ανθρώπων υπόκειται σε αυθαίρετους περιορισμούς, πάντα σε θλιβερή αναντιστοιχία με τις ελεύθερες κινήσεις κεφαλαίων.

Η κάλυψη προσωρινών αναγκών των προσφύγων γίνεται όλο και περισσότερο επιτακτική, ωστόσο το πολιτικό κλίμα (όξυνση αντιδράσεων στις χώρες προορισμού, κανονικοποίηση της κατάστασης εξαίρεσης για λόγους ‘ασφάλειας’, στρατοκρατούμενα κλειστά στρατόπεδα,  καθώς κι ένα απογοητευτικό ιστορικό προηγούμενο διαιώνισης ‘προσωρινών’ λύσεων, για  παράδειγμα στην περίπτωση του Παλαιστινιακού) μάλλον προοιωνίζει μια συγκυρία κατά την οποία θα υπάρξει σύντομα ανάγκη για προτάσεις ημιμόνιμων/μόνιμων λύσεων με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε κοινωνικό και χωροτακτικό επίπεδο.

Χωρίς να υπερτιμά την πραγματική επιρροή της η 15η Μπιενάλε θα μπορούσε να συμμετέχει σ’ αυτή τη συζήτηση με διάφορους τρόπους, ανάμεσα στους οποίους κρίσιμη θεωρώ την αποτίμηση των εφαρμοσμένων χωρο-κοινωνικών μοντέλων ενσωμάτωσης (integration) που οδήγησαν σε γκετοποίηση παλαιότερων μεταναστευτικών πληθυσμών και εντατικότερη διερεύνηση των προτάσεων αντικατάστασής τους -μοντέλα ένταξης (inclusion).

Μπροστά σ’ένα άμεσο μέλλον που με τη διεύρυνση των οικονομικών ανισοτήτων, τους πολέμους, και τις περιβαλλοντικές/ανθρωπογενείς καταστροφές, όσο ‘επινοητικά’ και ψυχαναγκαστικά ‘αισιόδοξα’ να προσπαθήσει να το δει κάποιος, θα είναι χειρότερο, η προστασία και ένταξη των προσφύγων ίσως να είναι το μόνο ελπιδοφόρο στοίχημα.

Το Περίπτερο:

Το ελληνικό Περίπτερο, διαχρονικά κακοποιημένο και με ανύπαρκτη προίκα φυσικών υποδομών, για αρχή πρέπει να καθαριστεί εσωτερικά από τις αλλεπάλληλες και σε διαφορετικά στάδια αποσύνθεσης επανεγγραφές. Και μόνη η πραγματοποίηση μιας τέτοιας επέμβασης θα συνιστούσε σημαντική διαφοροποίηση από προηγούμενες πρακτικές ‘κουκουλώματος’, χωρίς βέβαια να εξασφαλίζει πως στο μέλλον ανάλογα φαινόμενα δεν θα επαναληφθούν στο όνομα πάντα κάποιας αμφίβολης αισθητικής.

Το κουφάρι που θα προκύψει μετά την αποκάλυψη του αρχικού κελύφους λειτουργεί ιδανικά σαν περιβάλλον προτάσεων που συνεχίζουν να υποστηρίζουν πως η ραχοκοκκαλιά της έκθεσης πρέπει να είναι το προσφυγικό λόγω κρισιμότητας.

Μένοντας κυριολεκτικά/συμβολικά ανοιχτό (*) –αφαιρούνται οι πόρτες στις δυο είσοδους, κύρια και βοηθητική- μπορεί να φιλοξενήσει μια πορεία/παρουσίαση όλων των θεματικών. Όσον αφορά το θέμα της πρόσβασης και περιήγησης στο εσωτερικό του περιπτέρου προτείνεται η χάραξη μιας πορείας διαλυτικής στο αυστηρό μέτωπο που παρουσιάζει το κτίριο, σχεδόν διαγώνιας, με ζιγκ-ζαγκ αλλά όχι απαραίτητα με εμπόδια για τον επισκέπτη. Η είσοδος αυτής της πορείας μπορεί να συνδέεται σε πραγματικό χρόνο με σημεία εισόδου/hot spots στη χώρα.

Προτείνεται οι θεματικές να παρουσιάζονται αποκλειστικά σαν ψηφιοποιημένο οπτικοακουστικό υλικό προβαλόμενο σε ένα τείχος από οθόνες που θα διαμορφώνει τις ‘όχθες’ αυτής της πορείας αλλά και την ‘κοίτη’ της (ειδικά εδώ προτείνεται η προβολή χάρτη της Ευρώπης). Μια τέτοια ‘paperless’ έκθεση εξασφαλίζει το εύκολο και από απόσταση ανέβασμα του υλικού και κυρίως διασφαλίζει τη συνεχή ανανέωσή του καθώς θα δέχεται συνεχές feed από πολλές και διαφορετικές πηγές σε όλη τη διάρκεια της έκθεσης (ομάδα εργασίας Biennale, συμμετοχές διαγωνισμών, εργαστήρια, αρχιτεκτονικές σχολές, συλλογικότητες, κα).  Σ’ένα τέτοιο σενάριο αναγκαστικά –και αρκετά ειρωνικά- προκύπτει το πρόβλημα προστασίας του hardware εξοπλισμού (οθόνες, προτζέκτορες κλπ). Οι λύσεις που προτείνονται: μεταλλικοί κλωβοί, αυτοφερόμενοι ή/και αναρτημένοι, μεταλλικό πλέγμα, σε συνδυασμό με τη σχετική δυσκολία παρακολούθησης των παράλληλων προβολών με αρκετά ανεβασμένο τον ήχο –, μια τουλάχιστον κάμερα ασφαλείας/επιτήρησης που προβάλλει σε πραγματικό χρόνο το πέρασμα των επισκεπτών, εμφανές σύστημα συναγερμού και προβολείς, δημιουργούν ένα ολοκληρωμένο ‘περιβάλλον’.

Ο υπόλοιπος χώρος του Περιπτέρου παραμένει κενός. Ιδανικά διατίθεται για κατάληψη από πρόσφυγες/άνεργους αρχιτέκτονες που θα τον διαμορφώσουν in situ. Ο φεγγίτης της στέγης παραμένει καλυμμένος, κι όχι μόνο λόγω του οπτικοακουστικού υλικού προβολής/προβολέων αλλά και γιατί διαφορετικά στη διάρκεια της έκθεσης οι θερμοκρασίες μέσα θα ξεπερνούσαν πολύ παραπάνω απ’ όσο απαιτείται για την ‘εμπειρία’ του περιβάλλοντος τα όρια της θερμικής αντοχής. Η αρχική ιδέα προέβλεπε τη δημιουργία χώρου συζήτησης/συνελεύσεων στο εσωτερικό, γι’ αυτό τον σκοπό όμως προσφέρεται πολύ καλύτερα ο εξωτερικός υπαίθριος χώρος, σε τουλάχιστον οπτική επαφή και επιθυμητή σύνδεση με τα γειτονικά περίπτερα, αρκεί φυσικά να ληφθεί υπόψη η απαίτηση σκιασμού του.

Συμπερασματικά η οπτικοποίηση  της πρότασης προσπαθεί να κρατηθεί μακριά από σκηνογραφίες αλλά και από ατελέσφορες συνήθως απόπειρες δραματικής αναπαράστασης που αποσκοπούν σε συναισθηματικό εκβιασμό.

 

* σ’ αυτό το σημείο θεωρώ πως πρέπει να αναφερθεί πως τουλάχιστον στην προηγούμενη Biennale, απ’ όσο γνωρίζω, το Περίπτερο παρέμεινε για μεγάλο διάστημα κλειστό, και άρα μη επισκέψιμο, καθώς είχε περικοπεί το κονδύλι φύλαξής του.

 

 

more...

Ξανακοιτάζοντας τον τίτλο

 Προτάσεις σε ψηφοφορία:

1.       CHALLENGING ARCHITECTURE ON THE SITE OF CRISIS

2.       PROMETHEUS

3.       INNOVATION IN TIMES OF CRISIS

4.       GIVE ARCHITECTURE A CHANCE

5.       WORKERS (ARCHITECTS) OF THE WORLD UNITE

6.       INVENTING ARCHITECTURE IN THE WORKING FIELDS OF CRISIS

7.       DOWNLOADING CRISIS

8.       REINVENTING IN-SITU

9.       DEVISING ARCHITECTURAL ROUTES

10.   CRISIS FRONTIER

11.   SAFE PASSAGE

12.   FIELD TACTICS

13.   TACTICS (με διαφορετικούς υπότιτλους ανάλογα με τις δραστηριότητες)

14.   TACTICS: Collective participation of the association of Greek architects

15.   T.A.C.T.I.C.S.(ακρωνύμιο φράσης)

16.   T.A.C.T.I.C.S. (Try Architectural Criticism To Improvise In Crisis Situations)

17.   COLLECTIVE TACTICS [σ.σ. collective participation of SADAS-PEA/association of Greek architects]

18.   CRISIS TACTICS

19.   ALCHE-TECTURAL TACTICS

20.   CONSTRUCTION SITE – TACTICS

21.   TWO TACTICS IN THE FIELD OF ARCHITECTURE: REVISIONIST VS REVOLUTIONARY

22.   COLLECTIVE TACTICS: TOWARDS A POST-CRISIS CONDITION

23.   THE OTHER SITE OF ARCHITECTURE

24.   SPONTANEOUS INTERVENTIONS OF COMMON GOODS

25.   PRISMARCHRISIS

26.   CRISIS COLLECTIVE

more...

Στην Εποχή της Κότας

Aυτή είναι η εθνική συμμετοχή στη 15η Βiennale Αρχιτεκτονικής υπό τον Α. Aravena (θέμα: Report from the Front): «Επινοώντας στο εργοτάξιο της κρίσης», παρόλο που πάνω από το ένα τρίτο των προτάσεων που υποβλήθηκαν είχαν σαν κύριο και αποκλειστικό θέμα τους το Προσφυγικό.

Δεν μπορούσε βέβαια κάποιος να περιμένει πολύ περισσότερα από μια 'επιστημονική' επιτροπή που επέλεξε να ερμηνεύσει το προαναφερόμενο κεντρικό θέμα σαν...: Τα Νέα από την Ελλάδα.

Η τελική ευθύνη βαραίνει τον ΣΑΔΑΣ φυσικά. Χάνεται μια ακόμη ευκαιρία να καταπιαστεί έστω και την τελευταία στιγμή ο κλάδος -και η  χώρα- με το κατεξοχήν πρόβλημα.

Αλλά δεν πειράζει. Αν οι αρχιτέκτονες δε θέλουν,  μπορεί ο στρατός.

more...

At last a Pritzker with a conscience

Οικιστικό συγκρότημα Quinta Monroy στο Iquique της Χιλής (2004). Φωτο: Cristobal Palma, πηγή. dezeen

Φέτος είναι η χρονιά του Χιλιανού Αlejanro Aravena. Όχι μόνο είναι ο επιμελητής της 15ης Biennale με το πολύ ενδιαφέρον θέμα Reporting from the Front, αλλά πήρε και το Pritzker για φέτος!

more...

Όταν τελειώσει ο πόλεμος

Αριστερά: 
Πολυκατοικία στην Κομοτηνή της οποίας ο κατασκευαστής πτώχευσε με αποτέλεσμα οι ιδιοκτήτες να τελειώσουν όπως μπορούσαν τα διαμερίσματά τους με δικά τους μέσα. Έργο σε εξέλιξη. (φωτο: καλοκαίρι 2009)

Δεξιά: 
To συγκρότημα κατοικιών ‘Oklahoma’ (1994-97) στο Osdorp, Amsterdam, της αρχιτεκτονικής ομάδας ΜVRDV, περιλαμβάνει 100 διαμερίσματα για άτομα άνω των 55 ετών. (φωτο: άνοιξη 2006)

άρθρο της Φ.Γεωργακοπούλου με αφορμή την έκδοση αφιερωματικού τεύχους στον νέο ρόλο του αρχιτέκτονα του περιοδικού Αρχιτέκτονες

Πριν λίγο καιρό ήρθα σε επαφή με συνεργάτιδα της EasyBnB (1) ώστε να γίνει εκτίμηση σε ακίνητο φίλου μου. Η πολύ νέα και συμπαθητική γυναίκα που γνωρίσαμε ήταν τελικά φρέσκια διπλωματούχος αρχιτέκτονας.  Στην Ελλάδα της βαθιάς ύφεσης είναι τυχερή να έχει αυτή τη θέση ακόμα κι αν ονειρευόταν μια διαφορετική διέξοδο για τη δημιουργικότητά της.

Το πως ο κλάδος έφτασε ως εδώ είναι λίγο πολύ γνωστό. Το μεγάλο κύμα της μνημονιακής κρίσης σάρωσε τα απόνερα της μετα-ολυμπιακής ευφορίας αφήνοντας πίσω του ένα τοπίο κινούμενης άμμου. Για το μεγαλύτερο κομμάτι των αρχιτεκτόνων πλέον δεν υπήρχε άλλο αντικείμενο εργασίας παρά οι κακοπληρωμένες τακτοποιήσεις αυθαιρέτων, όσο πρόχειρα στημένες για φοροεισπρακτικούς λόγους και να ήταν αυτές.

Αδυνατώντας να πληρώσουν τις αυξημένες και ήδη υπέρογκες ασφαλιστικές τους εισφορές, με καταληστευμένο το άλλοτε ''ευγενές'' τους ταμείο ΤΣΜΕΔΕ, οι μηχανικοί κι ανάμεσά τους οι αρχιτέκτονες, βρέθηκαν ανασφάλιστοι, με χρέη και απειλές κατάσχεσης, την ηλικία συνταξιοδότησης να απομακρύνεται για τους παλιότερους, και την είσοδο στο επάγγελμα να φαίνεται το ίδιο μακρινή για τους νέους. Καθώς το ανώτατο θεσμικό όργανο αντιπροσώπευσής τους ΤΕΕ ταλαντευόταν ανάμεσα στην παράλυση και την αποδοχή της νέας κατάστασης το 2011 δημιουργήθηκε από τα κάτω η Ανοιχτή Συνέλευση Μηχανικών με σκοπό να συσπειρώσει υπερπαραταξιακά τους πληττόμενους συναδέλφους, να δημοσιοποιήσει και να υπερασπιστεί τα αιτήματά τους.

Ανάμεσα στους πάντα αναλογικά λίγους αλλά ενεργούς συμμετέχοντες βρίσκονταν και παραμένουν πολλοί αρχιτέκτονες. Ανάμεσά τους κι εγώ που διαπίστωνα για πρώτη φορά πως για να βασιστούμε στην αλληλεγγύη της κοινωνίας  έπρεπε να επικοινωνήσουμε την απελπιστική κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει ο κλάδος μας χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει πως θα συναντούσαμε κατανόηση.

Τη στιγμή που όλοι οι παραγωγικοί κλάδοι έβλεπαν να χάνονται τα κεκτημένα ετών για ποιο λόγο η κοινωνία θα έπρεπε να σταθεί αλληλέγγυα με τον δικό μας σχετικά πρόσφατα φτωχοποιημένο κλάδο; Υπήρχε και αν ναι, ποια ήταν η κοινωνική συνεισφορά του κλάδου τα περασμένα χρόνια;

Φοβάμαι πως χρειάστηκε να αραιώσουν μέχρι εξαφάνισης οι πελάτες μας για να αντιληφθούμε πως μέχρι τότε λειτουργούσαμε σε κοινωνικο-πολιτικό κενό. Καθώς ωστόσο πλήθαιναν τα θέματα για τα οποία θα έπρεπε να πάρουμε θέση τόσο ατομικά όσο και συλλογικά φάνηκε πως αυτή θα μπορούσε να είναι όχι μόνο η αρχή μιας μεγαλύτερης και ουσιαστικότερης ανάμειξης του κλάδου μας στα κοινά, αλλά και ενός δρόμου που θα οδηγούσε σε νέα πεδία επαγγελματικής δραστηριότητας.

Μια συγκροτημένη και συνολική διατύπωση θέσεων που θα παρέπεμπε σε σχέδιο δράσης από τα κάτω θα μπορούσε να λειτουργήσει ενισχυτικά για τον ΣΑΔΑΣ (*), σαν μοχλός πίεσης στο ΤΕΕ αλλά και παραπέρα να συνδιαμορφώσει ευρύτερες πολιτικές.

Ξαναγυρνώντας στα θέματα που μας αφορούν ειδικά για την Αθήνα και τις μεγαλύτερες πόλεις τέτοια είναι:
• η ραγδαία αύξηση των αστέγων και επισφαλώς στεγαζόμενων
• η γήρανση του κτιριακού αποθεματικού και η έλλειψη συντήρησής του
• η απαξίωση ολόκληρων περιοχών που προετοιμάζει τον βίαιο μετασχηματισμό τους και την συνακόλουθη καταστροφή της ιστορικής μνήμης
• η υφαρπαγή και καθολική εμπορευματοποίηση του δημόσιου/ελεύθερου χώρου
• η υποβάθμιση και καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος

Ξεκινώντας από το πρόβλημα της αστεγίας και της επισφαλούς στέγασης όπως παρουσιάζεται πια και στην Ελλάδα σαν συνέπεια της γενικευμένης  χρηματιστικοποίησης της στέγης,  το παλιότερο αίτημα για παραχώρηση άδειων/σχολαζόντων από κληρονομιά ή εγκατάλειψη ακινήτων του Δημοσίου κατά προτεραιότητα επανέρχεται επιτακτικότερο από ποτέ. (2) Τα απαξιωμένα και υπό συνεχή απειλή κατεδάφισης προσφυγικά συγκροτήματα κατοικιών, εμβληματικά δείγματα κοινωνικής αρχιτεκτονικής του μεσοπολέμου που στην κεντρική Ευρώπη χρήζουν προστασίας και συνεχίζουν τη χρήσιμη ζωή τους, αποτελούν ένα σημαντικό μέρος του προαναφερόμενου αποθεματικού. Στην ίδια λίστα συγκαταλέγονται άδεια ξενοδοχεία, εγκαταλειμμένες πολυκατοικίες και πρώην βιοτεχνικοί/βιομηχανικοί χώροι, πρώην στρατόπεδα και άλλες κρατικές δομές. Καθώς η καταγραφή των παραπάνω όταν υπάρχει, στην καλύτερη περίπτωση είναι αποσπασματική, ένα πρώτο βήμα θα ήταν η ολοκλήρωσή της.

Σ’ αυτό το σημείο θα πρέπει να αναφερθεί το παράδειγμα συνεταιριστικών σχημάτων/κολλεκτίβων όπως το Δίκτυο Μικρών Αρχιτεκτονικών Γραφείων, που ένωσαν τις δυνάμεις τους το 2009. Παρόλο που στο συγκεκριμένο σχήμα τα γραφεία που συμμετέχουν διατηρούν την αυτονομία τους είναι προφανή τα δυνητικά πλεονεκτήματα τέτοιων εγχειρημάτων (μειωμένα λειτουργικά έξοδα, πρόσβαση σε περισσότερους και ποιοτικότερους πόρους, μεγαλύτερη συνολική ανταγωνιστικότητα στην περίπτωση συμπράξεων) και σημαντικές η συνέργια και η ‘’υπεραξία’’ που προκύπτουν από τις παράλληλες αρχιτεκτονικές πρακτικές, οι δυνατότητες αλληλοεπιμόρφωσης/ενημέρωσης, καθώς και η δυνατότητα ανάληψης ενός μεγαλύτερου ρόλου στο κοινωνικό γίγνεσθαι.

Πιο συγκεκριμένα όσον αφορά την προαναφερόμενη ανάγκη καταγραφής αποθεματικού θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν τα υπάρχοντα δίκτυα σε αυτή την κατεύθυνση. Η εξάπλωση μιας τέτοιας καλής πρακτικής δυνητικά θα μπορούσε να καλύψει μεγάλο μέρος της χώρας με το σκεπτικό πως τόσο ενεργοί όσο και συνταξιούχοι αρχιτέκτονες, αλλά και φοιτητές αρχιτεκτονικής θα μπορούσαν να στελεχώσουν τα ανάλογα δίκτυα, ο καθένας στην περιοχή εργασίας, κατοικίας ή ενδιαφέροντός του.

Με αντίστοιχο τρόπο θα μπορούσαν να καταγραφούν τόσο οι περιοχές αυξημένης κρισιμότητας όσο και οι απειλούμενοι δημόσοι/ελεύθεροι χώροι. Ειδικά εδώ είναι σημαντικό να υπάρχει η δυνατότητα να γίνουν εκτιμήσεις σχετικά με τη βιωσιμότητα και προτάσεις για εναλλακτικές λύσεις. Στις προσπάθειες αυτές θα μπορούσαν να εμπλακούν οι τοπικές κοινωνίες και συλλογικότητες στο πλαίσιο μιας συνολικότερης ευαισθητοποίησης σε θέματα χώρου και ανάδειξης των Κοινών με στόχο τη δημιουργία πολιτών που θα είναι διατεθειμένοι να τα υπερασπιστούν.

Σε όλη αυτή τη μακριά όπως προδιαγράφεται πορεία μπορεί κανείς να ελπίζει στη δημιουργία γνωστικών αντικείμενων αλλά και νέων επαγγελματικών πεδίων που θα προκύψουν μέσα από τις ανάγκες τεκμηρίωσης και τις συλλογικές προτάσεις. (επανάχρηση, προκατασκευή, εφαρμογές τρισδιάστατων εκτυπώσεων, δημιουργία αστικών κήπων)

Οι επιλογές των αρχιτεκτόνων θα καθορίσουν σε μεγάλο βαθμό την στάση του κλάδου απέναντι στα κυρίαρχα περιβαλλοντικά προβλήματα: την κατασπατάληση φυσικών πόρων και την αβίωτη ανάπτυξη. Ο κατασκευαστικός κλάδος παραμένει η πιο ενεργοβόρα και επιβαρυντική παραγωγική δραστηριότητα (3) και γι’ αυτό τον λόγο τα τελευταία χρόνια η ‘’πράσινη’’ τεχνολογία παρουσιάζει τη μια μετά την άλλη καινοτόμες πρακτικές διαχείρισης της αμείωτης περιβαλλοντικής καταστροφής που την ίδια στιγμή και παρά τη γενικευμένη ύφεση έχουν δημιουργήσει ένα ανθηρό πεδίο επιχειρηματικής κερδοφορίας. Ταυτόχρονα επηρεάζεται και αναδιαμορφώνεται η ίδια η οικοδομική νομοθεσία που καθορίζει το πολύ στενό ενεργειακό κουστούμι συμμόρφωσης που καλείται να φορέσει το αρχιτεκτονικό έργο με αποτέλεσμα πολύτιμα μαθήματα παθητικής βιοκλιματικότητας αντλημένα από την παραδοσιακή αρχιτεκτονική να ακυρώνονται προς όφελος μιας σκληρά μηχανιστικής αντίληψης.

Χωρίς να καταδικάζονται συλλήβδην οι νέες τεχνολογίες και να προπαγανδίζεται η επιστροφή σε ένα εξιδανικευμένο παρλθόν, είναι ξεκάθαρο πως εντός της κυρίαρχης πολιτικής η αποθέωση παρόμοιων πρακτικών διαχείρισης τελικά απλά αυξάνει το χάσμα ανάμεσα στις λίγες και πανάκριβες ‘’καλές’’, και στις πολλές και υποβαθμισμένες ‘’κακές’’ κατασκευές.

Αντί επιλόγου προτιμώ να κάνω μια μικρή ανασκόπηση του τι συνέβη τα τελευταία χρόνια παράλληλα με την κατάρρευση του κλάδου. Παντού γύρω μας νέες και παλιές συλλογικότητες, εγχειρήματα γειτονιάς και ενεργοί πολίτες άρχισαν να παίρνουν την κατάσταση στα χέρια τους χωρίς να περιμένουν πάντα συμβουλές και βοήθεια από τους ‘’ειδικούς’’(4). Πολλές από αυτές τις δράσεις αφορούσαν καταλήψεις παλιών και εγκαταλειμμένων κτιρίων του δημοσίου και παρατημένων ή ‘’υπό ανάπτυξη’’ ελεύθερων χώρων. Άλλες εκμεταλλεύονταν την ελεύθερη πτώση των ενοικίων για να ανακαινίσουν και να αναδιαρρυθμίσουν επαγγελματικούς χώρους. Όλες στόχευαν στη δημιουργία από τα κάτω ανοιχτών χώρων που θα απευθύνονταν στις γειτονιές προσφέροντας εναλλακτικές έξω και πέρα από την κυρίαρχη αφήγηση της εμπορικής συναλλαγής και κατά πλειοψηφία αντιμετωπίστηκαν θετικά. 

Ίσως το πιο αισόδοξο παράδειγμα αποτελεί το Πάρκο Ναυαρίνου που ήδη μετρά 6 χρόνια ζωής, και κατάφερε να δημιουργήσει έναν πολύτιμο χώρο πρασίνου αλλά και κοινωνικότητας στη θέση ενός parking. Στην αρχή της δημιουργίας του στην συνέλευσή του Πάρκου συμμετείχαν και δυο αρχιτέκτονες που έδωσαν κάποιες βασικές κατευθύνσεις σχετικά με τη χωροθέτηση λειτουργιών. Σήμερα στο Πάρκο έχει εγκατασταθεί ένα container/info-kiosk που αποτελεί το προϊόν της διπλωματικής δυο άλλων νέων αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ. (5)

Σημειώσεις:

1.    πρόκειται για την  ελληνική εφαρμογή της ανερχόμενης Airbnb που αναλαμβάνει τη διαχείριση αλλά και την αξιοποίηση ακινήτων που προσφέρονται για ενοικίαση μικρής διάρκειας.
2.    περισσότερα για το θέμα της κατοικίας και του δικαιώματος στη στέγη εδώ: http://playground4architecture.blogspot.gr/2015/07/blog-post.html
3.    http://www.epa.gov/greenbuilding/pubs/gbstats.pdf
4.    στην κατάληψη της Στρούγγας στη Ν. Φιλαδέλφεια οι εργασίες ενίσχυσης του φέροντος οργανισμού της παλιάς ταβέρνας έγιναν υπό την καθοδήγηση μηχανικών από αλληλέγγυους που πρόσφεραν χρόνο και χρήμα.
5.    θεωρώ αξιοσημείωτο πως ενώ τα ονόματα όλων των συμμετεχόντων αρχιτεκτόνων είναι γνωστά, ειδικά τα μικρά τους :) στο πλαίσιο της συλλογικής προσπάθειας δεν ξεχωρίζουν ‘’υπογραφές’’.

Οι αναφορές στις κινηματικές δράσεις της Στρούγγας και του Πάρκου Ναυαρίνου αντλούν από ανέκδοτο υλικό συζητήσεων και συνεντεύξεων της γράφουσας με συμμετέχοντες σε κινηματικά εγχειρήματα και συλλογικότητες για τις ανάγκες αρχικά μιας εισήγησης σε συνέδριο (6) (που για οικονομικούς λόγους δεν έγινε).
6.    Nodes of Change: did self-organized community spaces in Athens radicalize their neighborhoods? ‘’Is there an alternative? Management after critique’’, University of Leicester, 8-10 July 2015, The 9th International Conference in Critical Management Studieseicester, 8-10 July 2015, The 9th International Conference in Critical Management Studies

(*) Σχετικά πρόσφατες δράσεις του Συλλόγου με κοινωνικό περιεχόμενο περιλαμβάνουν τη λειτουργία εδώ και 2 χρόνια του αλληλέγγυου εργαστηρίου σχεδίου ενώ μετά τις τελευταίες εκλογές δημιουργήθηκαν και δυο ανοιχτές επιτροπές για τη στήριξη συναδέλφων και σχεδιασμό πολιτιστικών δρώμενων αντιστοιχα. Επίσης ο Σύλλογος προσέφερε τη μελέτη στεγάνωσης της ταράτσας του κατειλημμένου θεάτρου Εμπρός και έχει αποφασίσει τη συμμετοχή του στο εγχείρημα κατασκευής ''Ένα Σχολείο για το Ντονμπάς'' σην Α. Ουκρανία, καθώς και στην καμπάνια αλληλεγγύης γιατην κατασκευή του ''Σχολείου των Λαών'' στο Κομπάνι της Ροτζάβα.

 Oι φωτο και το photo-collage είναι της Φ. Γεωργακοπούλου

more...

Το δικαίωμα στη γη, στην στέγη και στην πόλη: σκέψεις, προτάσεις

(της Φ. Γεωργακοπούλου, ανεξάρτητης ερευνήτριας-αρχιτέκτονος)

‘’Αν οι εξώσεις προκαλέσουν ένα τεράστιο κίνημα τότε το κράτος θα αναγκαστεί να ανοίξει το ζήτημα της πρόσβασης στην κατοικία προς όλους. Θα αναγκαστεί επίσης να περιορίσει τις τράπεζες’’.

(ο D. Harvey στη διάλεξή του στο Χαροκόπειο, προσκαλεσμένος από τα Σεμινάρια Ριζοσπαστικής Γεωγραφίας στις 4/5/2015, http://syspeirosiaristeronmihanikon.blogspot.gr/2015/05/david-harvey.html)

Η χρηματιστικοποίηση της κατοικίας, πιο έντονη τα τελευταία χρόνια, επηρέασε την κατοικία και στην Ελλάδα. Παρά το μεγάλο ποσοστό ιδιοκατοίκησης τελευταία έχουν ενταθεί οι πιέσεις στην κατοικία με αποτέλεσμα τα πρώτα ορατά σημάδια της χωροκοινωνικής σύγκρουσης: πλειστηριασμοί μέχρι και πρώτης κατοικίας και εξώσεις.

Ευάλωτες ομάδες πληθυσμού όπως:

• Μετανάστες/Πρόσφυγες
• Άστεγοι
• Μακροχρόνια άνεργοι
• Ρομά

αλλά και οι Επισφαλώς στεγαζόμενοι –όσοι διαμένουν σε ακατάλληλες κατοικίες που είναι ακόμα και επικίνδυνες, αλλά και όσοι λόγω οικονομικής αδυναμίας δεν έχουν ρεύμα/θέρμανση/νερό- κινδυνεύουν να μείνουν άστεγοι.

Το πρόβλημα φαίνεται εντονότερα στο κέντρο της Αθήνας αλλά και σε άλλες μεγάλες πόλεις και κατά καιρούς έχουν παρουσιαστεί κυρίως με αφορμή διαγωνισμούς διάφορες προτάσεις αντιμετώπισής του. Δημοτικά προγράματα ΕΣΠΑ,  δράσεις ΜΚΟ, αλληλέγγυων ομάδων, καθώς και της Εκκλησίας δεν αποτελούν λύση στο διογκούμενο πρόβλημα που τώρα είναι ευκαιρία να αντιμετωπιστεί πολιτικά.

Το μόνιμο αίτημα για παραχώρηση άδειων/σχολαζόντων από κληρονομιά ή εγκατάλειψη κατά προτεραιότητα δημοσίων κτιρίων επανέρχεται επιτακτικότερο από ποτέ. Παρ’όλα τα νομικά προβλήματα που συνοδεύουν τη συζήτηση, κρίνεται απαραίτητο να προωθηθεί η διαδικασία καθώς στις προαναφερόμενες ομάδες πληθυσμού επείγουσα είναι ή ανάγκη  στέγασης κυρίως για την πρώτη και τέταρτη κατηγορία.

Η Λ. Αμερική έχει να παρουσιάσει κάποια παραδείγματα από την σχεδόν 15ετή εμπειρία τους όπου μεταξύ άλλων:

• για τους μακροχρόνια ενοικιάζοντες θεωρήθηκε πως είχαν αποπληρώσει το ακίνητο στο οποίο διέμεναν
• όσοναφορά τις εγκαταλειμμένες /σχολάζουσες ιδιωτικές κατοικίες δόθηκε η δυνατότητα στους ιδιοκτήτες να δημιουργήσουν συνεταιρισμούς και να τις παραχωρήσουν με μικρό ενοίκιο καθώς η εναλλακτική θα ήταν η στοχευμένη κατάληψη

(από την παρουσίαση στο Αυτόνομο Στέκι στις 9/5/2015  των Μ. Sitrin-D.Azzellini συγγραφέων του ‘’They can’t represent us’’)

Μετανάστες/Πρόσφυγες

Καθοδηγούμενες επιλεκτικές καταλήψεις εγκαταλειμμένων δημοσίων κτιρίων όπως για παράδειγμα το κτίριο του πρώην Εφετείου στη Σωκράτους θα μπορούσε να αναδείξει το πρόβλημα και να επισπεύσει τη διαδικασία. Αρχικά θα μπορούσε να λειτουργήσει πιλοτικά το σχέδιο σε συνεργασία με τις τοπικές κοινότητες προέλευσης των μεταναστών καθώς το ζητούμενο δεν είναι η δημιουργία ενός ακόμη γκέτο στο κέντρο της πόλης αλλά μια συνολική αντιμετώπιση. Αυτό σημαίνει πως η ομάδα που θα στεγαζόταν θα έπρεπε από την αρχή να εμπλακεί στη διαδικασία μετατροπής του χώρου με κάθε μέσο και κυρίως πρακτικά συμμετέχοντας στην ανακαίνιση ή προσφέροντας με άλλους τρόπους, όσο δύσκολη αρχικά κι αν εμφανίζεται η προσπάθεια λόγω έλλειψης εκπαίδευσης. Η ύπαρξη σε μικρή απόσταση άτυπης αγοράς (στη Μενάνδρου) από και προς μετανάστες, συνηγορεί στη βιωσιμότητα του εγχειρήματος καθώς προσφέρει δυνατότητα απασχόλησης.

Αντίστοιχα και για την ομάδα των αστέγων όπου επιπρόσθετα θα ήταν χρήσιμη επικοινωνιακά η συμβολή του περιοδικού δρόμου της Σχεδίας.

Να σημειωθεί εδώ και η διαθεσιμότητα των προσφυγικών που τα μεγαλύτερα συγκροτήματά τους –όπως αυτά της Λ. Αλεξάνδρας και της Δραπετσώνας- έχουν υποστεί απόλυτη απαξίωση και υφίστανται τις εντονότερες πιέσεις που φτάνουν ως και την απειλή κατεδάφισής τους, ενώ αποτελούν σημαντικότατα δείγματα κοινωνικής μοντέρνας αρχιτεκτονικής που στην Ολλνδία και αλλού χρήζουν προστασίας και συνεχίζουν τη χρήσιμη ζωή τους.

Κρίσιμο παράγοντα για όλα τα παραπάνω αποτελεί η δημιουργία σύνδεσης του επαναδιαμορφωμένου κτιριακού αποθεματικού με τον χώρο της εργασίας. Για τον λόγο αυτό κρίνεται σκόπιμη η δυνατότητα ένταξης επαγγελματικών δραστηριοτήτων ώστε να αποφευχθεί η γκετοποίηση και να επιταχυνθεί η αυτοσυντήρηση των κτιρίων. 

Ειδικές ομάδες πληθυσμού όπως οι φοιτητές θα μπορούσαν να στεγαστούν σε εγκαταλειμμένες πολυκατοικίες, άδεια ξενοδοχεία, κτίρια πρώην στρατοπέδων και άλλες απαξιωμένες δομές που ανάμεσά τους δυστυχώς βρίσκονται και πρώην δομές υγείας.

Για να διευκολυνθούν οι νέοι επαγγελματίες  θα μπορούσαν να τους παραχωρούνται χώροι στα υπό αναδιαμόρφωση κτίρια με ευνοϊκούς όρους για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα δίνοντάς τους την ευκαιρία να στήσουν την επιχείρησή τους και παράλληλα αυξάνοντας τη ‘’βιοποικιλότητα’’ της συγκατοίκησης.

Σε όλα τα προαναφερόμενα εγχειρήματα αυτονόητη θεωρείται η συμμετοχή μηχανικών που θα επιβλέπουν τη διαδικασία οργάνωσης ενώ είναι μια ευκαιρία να συμμετέχουν και φοιτητές μηχανικοί κερδίζοντας πολύτιμη εμπειρία. Επίσης εδώ θα μπορούσαν να επανεργοποιηθούν και μακροχρόνια άνεργοι συμμετέχοντας στην παραγωγική διαδικασία αλλά και χρησιμοποιώντας την δεύτερη ευκαιρία επιμόρφωσης.

Για μια μελλοντική μεταρρύθμιση της στέγης: Βασικά σημεία

• διατήρηση του κοινωνικού ελέγχου από τα κάτω
• προστασία των γειτονιών από τον εξευγενισμό
• διατήρηση και προτεραιότητα του  κοινωνικού χαρακτήρα έναντι ιδιωτικών συμφερόντων
• αναδιανομή

Το κράτος θα έπρεπε να έχει το δικαίωμα να παρεμβαίνει στη ρύθμιση τιμών της αγοράς και να προδιαγράφει χρήσεις.

Σε θεσμικό επίπεδο η επενεκκίνηση του πρώην Οργανισμού Εργατικής Κατοικίας σε νέα κατεύθυνση Κοινωνικής Κατοικίας κρίνεται σημαντική. Επί της ουσίας και με δεδομένες τις νέες διαμορφωμένες κοινωνικές ανάγκες θα μπορούσαν να διερευνηθούν νέες μορφές συλλογικής κατοίκησης αξιοποιώντας εμπειρία από άλλες χώρες.

Με δεδομένη την πρόοδο της τεχνολογίας κατασκευών θα μπορούσε να δοθεí έμφαση στην προκατασκευή αλλά και να ληφθούν υπόψη οι διαρκώς διευρυνόμενες δυνατότητες της τρισδιάστατης εκτύπωσης. Για παράδειγμα ήδη η ΙΚΕΑ κατασκευάζει κατοικίες από προκατασκευασμένα τμήματα που μεταφέρονται ακριβώς όπως και τα έπιπλά της, δλδ σε επίπεδες συσκευασίες, και συναρμολογούναι στο εργοτάξιο. Πρόσφατα παρουσίασε και μια πρόταση αυτόνομης ενεργειακά κατοικίας έκτακτης ανάγκης που αφορά θύματα φυσικών και ανθρώπινων καταστροφών. Και οι δυο τομείς θεωρούνται ταχύτατα αναπτυσσόμενοι έτσι ώστε να μπορούν να αποτελέσουν νέο γνωστικό αντικείμενο σε σχολές και στη συνέχεια νέο επαγγελματικό πεδίο.

Συγκροτήματα κατοικιών που εύκολα μεταφέρονται, στήνονται και αποσυναρμολογούνται θα μπορούσαν να διευκολύνουν τη μετακίνηση πληθυσμών όπως οι Ρομά που διατηρούν σε μεγάλο βαθμό το νομαδικό χαρακτήρα τους.

Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να συζητηθεί και η δυνατότητα ενσωμάτωσης αστικών κήπων και μικρής έντασης καλλιεργειών στον ιστό της πόλης, πρακτική που έχει ήδη δώσει σημειακά ικανοποιητικά δείγματα γραφής αλλά δεν έχει αναγνωρισθεί/προβλεφθεί θεσμικά. Παρά τις δεύτερες σκέψεις που έχουν να κάνουν με την πιθανή επιβάρυνση προϊόντων τέτοιων καλλιεργειών ανάλογες επεμβάσεις πέρα από το θετικό αποτέλεσμα (περισσότερο πράσινο στην πόλη, ευκαιρία εκπαίδευσης/αναψυχής ομάδων πληθυσμού όπως παιδιά και ηλικιωμένοι, αισθητική αναβάθμιση), δυνητικά αποτελούν και ένα νέο πεδίο πειραματισμού και απασχόλησης.

more...

Ο κύβος ερρίφθη

 

(περίπτερο που πουλάει τσάι στον σιδηροδρομικό σταθμό του Βερολίνου)

Στις 5 Ιουλίου ψηφίζουμε ΟΧΙ στις προτάσεις των δανειστών αλλά και σε νέα μνημόνια

more...